Thymele Logo
Search

θεατρικός κώδικας [ουσ. αρσ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Σύστημα κανόνων και συμβάσεων βάσει του οποίου επιλέγονται, οργανώνονται και ερμηνεύονται τα σημεία μιας παράστασης (φωνή, σώμα, αντικείμενα, κοστούμια, σκηνογραφία, φωτισμός κ.λπ.) σε ορισμένο ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο, είτε με τη δημιουργία ειδικών θεατρικών σημείων είτε με την προσαρμογή σημείων του ευρύτερου πολιτισμού, τα οποία επί σκηνής αποκτούν νέα αισθητική και σημασιολογική λειτουργία.

Ανάπτυξη

Η έννοια του θεατρικού κώδικα διαμορφώθηκε στον μεσοπόλεμο, όταν η Σχολή της Πράγας (Πιοτρ Μπογκατυριόφ [Pyotr Bogatyrev], Jindřich Honzl [Γίντρζιχ Χονζλ], Jiří Veltruský [Γίρζι Βελτρούσκι]) μετέφερε στο θέατρο τη θεωρία του σημείου του Ferdinand de Saussure [Φερντινάν ντε Σωσσύρ], αξιοποιώντας τις αφετηρίες των Ρώσων φορμαλιστών. Λίγο αργότερα, η Σχολή της Πράγας επεξεργάστηκε μια συστηματική σημειολογία του θεάτρου και θεμελίωσε την έννοια του κώδικα ως εργαλείου ανάλυσης. Στη δεκαετία του 1960, οι Πολωνοί δομιστές συνέδεσαν τις θεωρητικές αυτές θέσεις με νεωτεριστικές σκηνικές πρακτικές, ενώ την ίδια εποχή ο γαλλικός δομισμός συνέβαλε στη διάδοση της σημειολογικής προσέγγισης στις παραστατικές τέχνες διεθνώς.


Στη σημειολογική θεώρηση, το θέατρο αντιμετωπίζεται ως πολιτισμικό σύστημα που συνενώνει κανόνες παραγωγής, οργάνωσης και πρόσληψης σημείων. Ηθοποιοί, σκηνοθέτες, καλλιτεχνικοί συντελεστές, τεχνικοί επιλέγουν και συνδυάζουν φωνή, σώμα, αντικείμενα, χώρο και ήχο, προκειμένου να παραχθεί ένα πολυδιάστατο μήνυμα. Μέσω της διάταξης και της αλληλεπίδρασης των σημείων αυτών συγκροτείται ένα επικοινωνιακό σύστημα, αντίστοιχο του γλωσσικού κώδικα, που επιτρέπει τη μετάδοση των μηνυμάτων και τη δημιουργία θεατρικής σημασίας. Ο/η θεατής/θεάτρια, βασιζόμενος/η στις προσωπικές του/της εμπειρίες, αποκωδικοποιεί συνεχώς αυτά τα σήματα και αναπροσαρμόζει την κατανόησή του/της όσο εξελίσσεται η δράση.


Ο εσωτερικός θεατρικός κώδικας δημιουργεί αφενός ειδικά σκηνικά σημεία, όπως η προσωπίδα ή ο κόθορνος, και αφετέρου προσαρμόζει στοιχεία προερχόμενα από τον ευρύτερο πολιτισμό· στη σκηνή τα δανεισμένα αυτά σημεία αποκτούν νέα αισθητική και σημασιολογική λειτουργικότητα. Ο κώδικας συγκροτείται από πολλούς υποκώδικες (σκηνοθεσία, σκηνογραφία, ενδυματολογία, υποκριτική, φωτισμό, μουσική, κίνηση), οι οποίοι αλληλεπιδρούν και παράγουν τον ενιαίο σκηνικό λόγο.


Αρκετοί μελετητές και μελετήτριες, όπως η Erika Fischer-Lichte [Έρικα Φίσερ-Λίχτε] στη Semiotik des Theaters [Σημειωτική του θεάτρου] (1983), υιοθετούν το γλωσσολογικό πρότυπο του Eugenio Coseriu [Εουτζένιο Κοσέριου] και διακρίνουν τρία επίπεδα:

  1. το σύστημα, όπου καταγράφονται θεωρητικά όλες οι δυνατές μορφές θεατρικών σημείων και οι συνδυασμοί τους·
  2. τη νόρμα, δηλαδή τις ιστορικά συγκεκριμένες συμβάσεις που διέπουν ομάδες παραστάσεων, όπως η αρχαία τραγωδία ή το ελισαβετιανό θέατρο·
  3. και την ομιλία, δηλαδή τον ιδιαίτερο κώδικα μιας μεμονωμένης παράστασης.


Η ανάλυση του συστήματος παραμένει αφηρημένη, καθώς δεν αντιστοιχεί σε καμία υπαρκτή θεατρική πρακτική. Η ανασύσταση της νόρμας συχνά προσκρούει στην απώλεια του αρχικού αισθητικού πλαισίου των σωζόμενων σημείων. Τέλος, η μελέτη της ομιλίας δυσχεραίνεται από την εφήμερη και φευγαλέα φύση της παράστασης και την ενεργό, αλλά κάποιες φορές και απρόβλεπτη, συμμετοχή του κοινού.


Με την έλευση νεώτερων επιτελεστικών μορφών σε συνδυασμό με την άνθηση της αποδόμησης και του μεταμοντερνισμού, και δη σε σύγχρονες παραστασιακές εκφάνσεις, οι οποίες χαρακτηρίζονται από εξαιρετική ρευστότητα και υβριδισμό, όπως λ.χ. το μεταδραματικό θέατρο, αρκετές παραστάσεις υπονομεύουν ή ανασχηματίζουν τους καθιερωμένους κώδικες, απαιτώντας πιο ευέλικτα και διεπιστημονικά εργαλεία ανάλυσης. Σήμερα οι θεατρικές —οι παραστασιακές πλέον— σπουδές αντλούν μεθόδους από τη γλωσσολογία, την ανθρωπολογία, τις μετα-αποικιακές σπουδές, τις σπουδές φύλου, την ψυχανάλυση, την κοινωνιολογία, τη γενετική κριτική και τις ψηφιακές τεχνολογίες, προκειμένου να κατανοήσουν τη λειτουργία του θεατρικού κώδικα σε ιστορικά αλλά και σύγχρονα συμφραζόμενα.

Αγγλικά
theatrical code
Γαλλικά
code théâtral, le
Γερμανικά
theatralische Code, der
Ιταλικά
codice teatrale, il

Σχετικοί όροι

μούντρα [mudrā], κουμαντόρι [kumadori], λιανπού [lianpu], στερεότυπος χαρακτήρας, ανοικείωση, αληθοφάνεια, ψευδαίσθηση

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Το θέατρο σχετίζεται με άμεσα την καθημερινή ζωή, με την διαφορά ότι στο θέατρο οι πράξεις αυτές δεν έχουν χρηστική λειτουργικότητα, αλλά απευθύνονται στο θεατή. Έτσι ο θεατρικός κώδικας παράγει σημεία που σημαίνουν πάλι σημεία, σημεία δηλαδή διαφόρων πολιτισμικών συστημάτων και το θεατρικό σημείο είναι ένα σημείο πραγματικών σημείων, το οποίο στην υλική του έκφανση μπορεί να συμπίπτει μ’ αυτά (το σκηνικό σκήπτρο σημαίνει και είναι ένα πραγματικό σκήπτρο, το σκηνικό γέλιο σημαίνει και είναι ένα πραγματικό γέλιο κτλ.). Χρησιμοποιώντας σημεία απ’ όλους τους τομείς του πολιτισμού, το θέατρο συνθέτει μια εικόνα του και του την παρουσιάζει. Η στενή σχέση του θεάτρου με το σύνολο του πολιτισμού που το περιβάλλει συγκεκριμενοποιείται στη θεατρική παράσταση ως αυτοπαρουσίαση του πολιτισμού και ως μέσο αυτογνωσίας.»

Ο θεατρολόγος Walter Puchner [Βάλτερ Πούχνερ] περιγράφει τη λειτουργία του θεατρικού κώδικα ως παραγωγή «σημείων σημείων»: η σκηνή δανείζεται σημεία από όλα τα πολιτισμικά συστήματα και τα μετατρέπει σε θεατρικά, τα οποία απευθύνονται στον θεατή / στη θεάτρια. Η παράσταση λειτουργεί, έτσι, ως αυτοπαρουσίαση του πολιτισμού που την περιβάλλει.

Πούχνερ, Β. (1985). Σημειολογία του θεάτρου. Αθήνα: Παϊρίδη, σ. 24.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

«What is Semiotics?» Εισαγωγή στη σημειωτική, τις εφαρμογές της και την τριμερή διάκριση των σημείων…

The Bacchae (του Ευριπίδη [Euripides]), Electrotheatre Stanislavsky (Μόσχα), σε σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου [Theodoros Terzopoulos]

Βίντεο της UNESCO για την όπερα του Πεκίνου, που εγγράφηκε το 2010 στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο…

Βίντεο της UNESCO για το θέατρο Καμπούκι, που εγγράφηκε το 2008 στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Χαλκογραφία του 1841 από τα Monumenti inediti του Instituto di corrispondenza archeologica, με την παράσταση…

Ταντακίγιο [Tadakiyo], ο Ιτσικάουα Νταντζούρο Θ΄ [Ichikawa Danjūrō IX] ως Αοτάκε Γκορό στο Oshimodoshi

Ο Μέι Λανφάνγκ [Mei Lanfang] σε ρόλο χουαντάν [huadan] της όπερας του Πεκίνου, φωτογραφικό πορτρέτο…

Στιγμιότυπο από την παράσταση Three Tall Women [Τρεις ψηλές γυναίκες] του Edward Albee…

βασική

Aston, E. & Savona, G. (2013) [1991]. Theatre as Sign System. A Semiotics of Text and Performance. London: Taylor and Francis.

Carlson, M. (1990). Theatre Semiotics: Signs of Life. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press.

Elam, K. (2001) [1980]. Η Σημειωτική Θεάτρου και Δράματος (Κ. Διαμαντάκου, Μετ., Δ. Τσατσούλης, Επιμ.). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Fischer-Lichte, E. (1983). Semiotik des Theaters. Band Ι (Das System der theatralischen Zeichen). Tübingen: Gunter Narr.

Fortier, M. (2002) [1997]. Theory/Theatre: An Introduction. London: Routledge.

Issacharoff, M. (1985). Le spectacle du discours. Paris: Librairie José Corti.

McJannet, L. (2003). The Voice οf Elizabethan Stage Directions: The Evolution of a Theatrical Code. London: University of Delaware Press.

Pavis, P. (1976). Problèmes de sémiologie théâtrale. Québec: Presses de l’Université du Québec.

Pfister, M. (1991) [1977]. The Theory and Analysis of Drama (J. Halliday, Trans.). Cambridge: Cambridge University Press.

Πούχνερ, Β. (1985). Σημειολογία του θεάτρου. Αθήνα: Παϊρίδη

συμπληρωματική

Alter, J. (1981). From Text to Performance: Semiotics of Theatrality. Poetics Today, 2(3), 113–139.

Beckerman, B. (1990). Theatrical Presentation. Performer, Audience and Act. London: Routledge.

Corvin, M. (1978). La redondance du signe dans le fonctionnement théâtral. Degrés 13, p. c1–c23.

Durand, R. (1975). Problèmes de l’analyse structurale et sémiotique de la forme théâtrale. In A. Helbo (Ed.): Sémiologie de la Représentation :Théâtre, télévision, bande dessinée (pp.112-120). Bruxelles: Editions Complexe.

Féral, J., & Bermingham, R. P. (2002). Theatricality: The Specificity of Theatrical Language. SubStance, 31(2/3), 94–108.

Ghazvineh, A. & Fahimifar, A. (2024). Behind the Scenes of Theatrical Meaning: A Social Semiotic Approach to Inter- and Intramodal Interactions in Performance. Language and Semiotic Studies 10(4), 461–479.

Helbo, A., Johansen, J.D., Pavis, P. & Übersfeld, A. (Eds.) (1991). Approaching Theatre. Bloomington: Indiana University Press.

Kowzan, T. (1992). Sémiologie du Théâtre. Paris: Nathan.

Matejka, L. & Titunik, E. (Επιμ.) (1976). Semiotics of Art. Prague School Contributions. Cambridge, Mass: The MIT Press.

Pavis, P. (1996). L’analyse des spectacles. Paris: Nathan.

Schmid, H., & Král, H. (Επιμ.) (1991). Drama und Theater: Theorie – Methode – Geschichte. München: Otto Sagner.

Übersfeld, A. (1982). Lire le théâtre. Paris: Editions Sociales. (Πρωτότυπη έκδοση: 1977)

Διαμαντάκου, Κ. (2007). Στην αρχαία κωμική ενδοχώρα. Εισαγωγή στη σημειολογία του χώρου και του χρόνου στο θέατρο του Αριστοφάνη. Αθήνα: Ινστιτούτο του Βιβλίου - Α. Καρδαμίτσα.

Πατσαλίδης, Σ. (2000). Θέατρο και θεωρία. Περί <υπο>κειμένων και <δια>κειμένων. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.

Πεφάνης, Γ. Π. (1999). Το θέατρο και τα σύμβολα. Οι διαδικασίες συμβόλισης του δραματικού λόγου. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Πούχνερ, Β. (2010). Θεωρητικά θεάτρου. Κριτικές παρατηρήσεις στις θεωρίες του θεατρικού φαινομένου. Αθήνα: Παπαζήσης.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. θεατρικός κώδικας. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θεατρικός κώδικας

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «θεατρικός κώδικας». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θεατρικός κώδικας.

MLA

«θεατρικός κώδικας». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θεατρικός κώδικας.

1388